ده شهرساز اثرگذار ایران؛ از دارالفنون تا شهرسازی امروز
همزمان با ۱۷ آبان ۱۴۰۵ (۸ نوامبر ۲۰۲۶)، روز جهانی شهرسازی در سراسر جهان با برگزاری آیین‌های گرامیداشت و نشست‌های علمی پاس داشته می‌شود. فدراسیون جهانی شهرسازی، جوامع بزرگ با طرح‌ریزی ساخته می‌شوند؛ را به عنوان شعار امسال این روز انتخاب کرده است. شعاری که بار دیگر بر نقش حیاتی برنامه‌ریزی آگاهانه در شکل‌دهی به آینده شهرها و جوامع تأکید می‌کند. به همین مناسبت، همسو نیوز نگاهی انداخته به ده شهرساز برجسته ایرانی از دوران قاجار تا به امروز؛ چهره‌هایی که هر یک به سهم خود، از انتقال دانش مهندسی نوین و تدوین نخستین طرح‌های جامع گرفته تا نظریه‌پردازی شهری، در شکل‌گیری اندیشه و عمل شهرسازی در ایران نقشی ماندگار ایفا کرده‌اند.
۱. میرزا رضا مهندس‌باشی (۱۱۶۷–۱۲۶۲)؛ نخستین معمارِ دانش نوین شهری
وقتی نام دارالفنون به میان می‌آید، معمولاً ذهن‌ها به سمت امیرکبیر و معمارباشی می‌رود؛ اما کمتر کسی می‌داند که نقشه این بنای سرنوشت‌ساز، اثر دست مردی از دیار تبریز است که جایگاه نخست را در تاریخ شهرسازی ایران به خود اختصاص داده است. میرزا رضا مهندس‌باشی تبریزی را باید در زمره نخستین نسل از مهندسان و طراحان شهری نوین ایران در عصر قاجار دانست. او از جمله پنج محصلی بود که به دستور عباس میرزا برای تحصیل در رشته‌های مهندسی عمران، توپخانه و فن استحکامات راهی انگلستان شد.
شناخته‌شده‌ترین اثر او، طراحی و تهیه نقشه مدرسه دارالفنون است؛ بنایی که امیرکبیر در سال ۱۲۶۶ قمری دستور ساخت آن را صادر کرد و اجرایش به محمدتقی‌خان معمارباشی سپرده شد. او پیش از اعزام به اروپا نیز در مأموریت‌های حساس نقشه‌برداری از مرزهای ایران و روسیه حضوری فعال داشت. میرزا رضا مهندس‌باشی را می‌توان نخستین ایرانی دانست که به معنای واقعی و امروزی کلمه، یک «شهرساز» با آثاری گسترده در عرصه طراحی شهری بود؛ پیشگامی کلیدی در انتقال دانش مهندسی مدرن به کشور که با خلق دارالفنون، زیربنای تربیت نسل‌های بعدی مهندسان و شهرسازان ایران را پایه‌ریزی کرد.
۲. علی ادیبی (۱۲۸۶–۱۳۷۲)؛ از اتاق فکر تهران تا طراحی منظر
دکتر علی‌اصغر ادیبی از پیشگامان برجسته شهرسازی نوین در ایران است؛ چهره‌ای اثرگذار که در دهه ۱۳۴۰ در اتاق فکر توسعه پایتخت حضور داشت و به عنوان یکی از مشاوران و بازیگران اصلی در تهیه طرح جامع تهران نقشی کلیدی ایفا کرد.
او تحصیلات عالی خود را در رشته معماری تا مقطع دکتری در دانشگاه رن فرانسه به پایان رساند و سال‌ها به عنوان دانشیار بازنشسته منظر شهری و معماری در دانشگاه تهران به تربیت دانشجویان پرداخت. از این استاد برجسته آثاری تألیفی و ارزشمندی به یادگار مانده است که کتاب مرجع «طراحی هدفمند با گیاهان» از شاخص‌ترین آن‌ها به شمار می‌رود.
۳. عبدالعزیز فرمانفرماییان (۱۲۹۹–۱۳۹۲)؛ پیونددهنده معماری مدرن و برنامه‌ریزی شهری
عبدالعزیز فرمانفرماییان، معمار و شهرساز نامدار ایرانی و از فرزندان عبدالحسین میرزا فرمانفرما بود؛ مردی که توانست از مدرسه‌ی بوزار پاریس تا خیابان‌های تهران، پلی استوار میان معماری مدرن و برنامه‌ریزی شهری بسازد. او که فارغ‌التحصیل دانشکده هنرهای زیبای پاریس (بوزار) بود، سبکی متمایز را در معماری مدرن ایران پایه‌گذاری کرد.
کارنامه و دامنه فعالیت‌های او بسیار گسترده است: از طراحی پروژه‌های ماندگار معماری همچون کاخ نیاوران، مسجد دانشگاه تهران، ساختمان مرکزی شرکت نفت، فرودگاه مهرآباد و مجموعه ورزشی آزادی گرفته تا مهم‌ترین گام شهرسازی‌اش یعنی تدوین نقشه جامع شهر تهران با همکاری ویکتور گروئن. فرمانفرماییان را بحق می‌توان حلقه وصل و نقطه‌ی پیوند میان معماری مدرن و برنامه‌ریزی کلان شهری در ایران دانست.
۴. فرخ هیربد (۱۲۹۹–۱۳۷۶)؛ معمارِ پشت‌صحنه پروژه‌های بزرگ مقیاس
نام فرخ هیربد شاید کمتر در محافل عمومی بر سر زبان‌ها بوده باشد، اما اثر دست او در پشت صحنه برخی از بزرگ‌ترین و حیاتی‌ترین پروژه‌های شهری ایران به چشم می‌خورد. این شهرساز و معمار برجسته، پیش از آنکه در سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۵) به دفتر فرمانفرماییان بپیوندد، به عنوان مشاور مهندسی مستقل فعالیت می‌کرد.
او بعدها به عنوان شریک و مدیر در دفتر «عبدالعزیز فرمانفرماییان و همکاران» نقشی پررنگ یافت و مدیریت مشترک پروژه عظیم مرکز المپیک تهران را به همراه رضا مجد بر عهده گرفت. هیربد همچنین در کنار دکتر ادیبی، از مشاوران کلیدی و برگزیده برای تهیه طرح جامع تهران در دهه ۱۳۴۰ بود.
۵. ایرج اعتصام (۱۳۰۹–۱۴۰۱)؛ کارنامه‌ای پربار از فلورانس تا شهرهای جدید
دکتر ایرج اعتصام از پیشگامان نامدار عرصه معماری و شهرسازی نوین ایران بود که در سن ۹۲ سالگی دار فانی را وداع گفت؛ استادی که کارنامه‌ای درخشان از فلورانس تا شیراز و از تریبون دانشگاه تا طراحی شهرهای جدید از خود به یادگار گذاشت.
او مدرک دکترای معماری خود را در سال ۱۳۳۹ از دانشگاه فلورانس دریافت کرد و از سال ۱۳۵۰ به عنوان کارشناس ارشد طرح‌ریزی منطقه‌ای سازمان ملل متحد مشغول به کار شد. اعتصام سالیان متمادی در دانشگاه‌های تهران و شهید بهشتی تدریس کرد و سرپرستی گروه تخصصی معماری دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات را بر عهده داشت. از برجسته‌ترین پروژه‌های او می‌توان به مدیریت و طراحی مجموعه آستان مقدس شاه‌چراغ (شیراز)، پردیس دانشگاه سیستان و بلوچستان، شهر جدید لتیان و هدایت طرح‌های جامع شهرهایی چون شیراز، کازرون، زنجان، ساری و گرگان اشاره نمود. علاوه بر این، ترجمه‌های ارزشمندی چون کتاب‌های «عقاب دو سر» و «معماری اسلامی» از یادگارهای قلمی اوست.
۶. منوچهر مزینی (۱۳۱۳–۱۳۸۱)؛ آشتی‌دهنده شهرسازی ایران با نظریه‌های جهانی
دکتر منوچهر مزینی از برجسته‌ترین و ماندگارترین چهره‌های معماری و شهرسازی معاصر ایران است؛ اندیشمندی که با ترجمه‌های دقیق و عمیق خود، ادبیات شهرسازی ایران را به نظریه‌های روز جهان پیوند داد. او متولد سال ۱۳۱۳ در شهر ساری بود.
مزینی پس از اخذ مدرک کارشناسی ارشد معماری از دانشگاه تهران، برای ادامه تحصیل راهی ایالات متحده و آلمان شد؛ او موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری از مؤسسه فناوری ایلینوی (IIT) شیکاگو و دکتری شهرسازی از دانشگاه فنی مونیخ گردید. او را باید تحول‌آفرین حقیقی آموزش شهرسازی در کشور دانست که با تسلط بر چندین زبان زنده دنیا، آثار ماندگاری همچون «سیمای شهر» اثر کوین لینچ و «فضا، زمان و معماری» را به فارسی برگرداند. از تألیفات ارزشمند او نیز می‌توان به کتاب‌های «مقالاتی در باب شهر و شهرسازی» و «از زمان و معماری» اشاره کرد.
۷. محمدمنصور فلامکی (متولد ۱۳۱۳)؛ احیاگر حافظه و بافت‌های تاریخی
دکتر محمدمنصور فلامکی (متولد ۱۳۱۳ در مشهد) معمار، نظریه‌پرداز، مرمت‌گر شهری و استاد برجسته دانشگاه تهران، یکی از چهره‌های جریان‌ساز و بی‌بدیل در حوزه مرمت شهری و احیای بناهای تاریخی ایران به شمار می‌رود؛ استادی که از دانشگاه‌های ونیز و رم به وطن بازگشت تا حافظه تاریخی شهرهای ایران را از گزند فراموشی حفظ کند.
او دکترای خود را از دانشگاه ونیز اخذ کرد و تخصص عالی‌اش در مرمت بناها و شهرهای تاریخی را در دانشگاه رم به پایان رساند. فلامکی از نخستین اندیشمندانی بود که مفهوم «بافت شهری» را به صورتی علمی و ساختاریافته در ایران مطرح کرد و همواره بر پیوند میان معماری گذشته و نیازهای انسان امروز تأکید داشت. از آثار اجرایی و ماندگار او می‌توان به طرح مرمت ساختمان مجلس شورای اسلامی، مرمت موزه مقدم، طرح مرمت بافت‌های تاریخی قزوین و شیراز و همچنین ساماندهی محوطه بین‌الحرمین شیراز اشاره کرد. کتاب‌های مرجع «سیری در تجارب مرمت شهری از ونیز تا شیراز» و «باززنده‌سازی بناها و شهرهای تاریخی» از مهم‌ترین تألیفات او محسوب می‌شوند.
۸. داریوش بوربور (متولد ۱۳۱۳)؛ طراح جسور خطوط شهری و فضاها
داریوش بوربور (متولد ۷ اردیبهشت ۱۳۱۳ در تهران) معمار و طراح برجسته شهری است؛ نامی پرآوازه که هم با ساخت سریع بازار رضای مشهد گره خورده و هم با طرح‌های جامعی که هنوز رد پای تصمیم‌گیری‌های او در ساختار شهرهای ایران هویداست.
او مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد معماری و شهرسازی را در دانشگاه لیورپول انگلستان گذراند و موفق به دریافت مدرک دکتری از دانشگاه ژنو سوئیس شد. یکی از شاخص‌ترین آثار معماری او، طراحی و احداث مجموعه بازار رضای مشهد در سال ۱۳۵۴ است که تنها ظرف مدت ۱۱ ماه به بهره‌برداری رسید. بوربور در هدایت و تدوین پروژه‌های شهرسازی کلانی همچون طرح جامع شهرهای نوشهر، چالوس، قم، ساوه، بهبهان، آبادان، خرمشهر و نیز طرح جامع سراسری کرانه بحر خزر نقشی کلیدی داشته است.
۹. سید محسن حبیبی (۱۳۲۶–۱۳۹۹)؛ شهرساز مؤلف و راوی هویت شهری
دکتر سید محسن حبیبی از شناخته‌شده‌ترین و محبوب‌ترین چهره‌های شهرسازی معاصر ایران است که هموار از او با عنوان «شهرساز مؤلف ایران» یاد می‌شود؛ استادی که مفهوم شهر ایرانی را از دل تاریخ بازخوانی کرد و رازهای آن را به نسل‌های بعدی آموخت.
او به عنوان استاد تمام دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، نقشی بی‌بدلیل و بسزا در تربیت چندین نسل از شهرسازان کشور ایفا کرد. رویکرد منحصر‌به‌فرد او در تحلیل تاریخی شهر ایرانی و بازآفرینی نقشه‌های شهرهای قدیم، از شاهکارهای علمی او به شمار می‌رود. از مهم‌ترین آثار مکتوب وی می‌توان به کتاب‌های «از شار تا شهر» و «مرمت شهری» اشاره کرد که سال‌هاست به عنوان منابع اصلی آموزش شهرسازی تدریس می‌شوند. او همچنین کتاب‌های ارزشمند دیگری چون «مسکن حداقل» و «اطلس کلان‌شهر تهران» را به جامعه علمی عرضه داشت.
۱۰. شهباز غفوری (متولد ۱۳۶۲)؛ نگاهی اقتصادی و تحلیلی به شهرسازی نسل نو
شهباز غفوری (متولد ۱۳۶۲) از معماران و شهرسازان مطرح نسل امروز است؛ چهره‌ای که تحصیلات پایه و تکمیلی خود در رشته معماری و شهرسازی را در دانشگاه‌های مختلف تهران و زیر نظر اساتید نامداری همچون ایرج اعتصام، منصور فلامکی و داریوش بوربور به پایان رساند و امروزه با رویکردی متفاوت، عمدتاً مبتنی بر تحلیل‌های اقتصادی و فنی شناخته می‌شود.
او بیش از هر چیز با طراحی شهرک‌های گوناگون در مناطق لواسانات، مازندران و هرمزگان به شهرت رسید و توانست با حضور فعال در مجامع صنفی و تخصصی، نگاه اقتصادی و تحلیلی را مجدداً به ادبیات شهرسازی ایران وارد کند. غفوری اگرچه در محیط‌های رسمی دانشگاهی به تدریس نمی‌پردازد، اما در زمینه آموزش‌های پسادانشگاهی بسیار فعال بوده و تأثیر ملموسی بر تحولات و رویکردهای اخیر شهرسازی در کشور داشته است.
از نخستین نقشه‌های دارالفنون تا کلان‌طرح‌های جامع امروزی، شهرسازی در ایران دو قرن پر فراز و نشیب را پشت سر گذاشته است؛ دو قرنی که در آن، شهر ایرانی به صحنه تلاقی سنت و مدرنیته، مهندسی و فرهنگ، و برنامه‌ریزی و سیاست تبدیل شد.
- نسل نخست با نقشه‌برداری دقیق و انتقال دانش مهندسی نوین مسیر را گشود؛
- نسل دوم طرح‌های جامع شهری را بر روی کاغذ آورد و پی‌ریزی کرد؛
- نسل سوم ساختار شهر را در آینه تاریخ، فرهنگ و نظریه بازخوانی نمود؛
- و نسل امروز می‌کوشد زبان اقتصادی و تحلیلی را به این میراث ارزشمند اضافه کند.
آنچه این ده چهره را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد، تنها یک حرفه مشترک نیست؛ بلکه دغدغه‌ای عمیق و همگانی است برای ساختن شهری که در آن، ریشه‌های گذشته به فراموشی سپرده نشود و آینده‌ای زیست‌پذیر برای همگان فراهم گردد.
